ทำปุ๋ยหมักจากเศษวัสดุในบ้าน 5 วิธี Zero Waste

เคยไหมครับ? เปิดถังขยะทีไรเจอเปลือกกล้วย กากกาแฟ เปลือกไข่ เต็มไปหมด แล้วก็คิดในใจว่าน่าจะเอาไปทำอะไรได้บ้าง บทความนี้คือคู่มือทำปุ๋ยหมักอินทรีย์ (composting) จากเศษวัสดุเหลือใช้ในบ้าน สำหรับบำรุงไม้กระถางในคอนโดและทาวน์เฮาส์ ใจความสั้นๆ คือ เศษผักผลไม้ กากกาแฟ และเปลือกไข่ เอามาหมักได้จริง แต่ต้องหมักให้สลายตัวเต็มที่ก่อนใช้ ไม่เอาเศษสดใส่กระถางตรงๆ ครับ

ทำไมต้องหมักก่อน ไม่ใช่โยนเศษสดใส่กระถางเลย

ความเชื่อผิดๆ ที่เจอบ่อยมากคือ เอาเปลือกกล้วยฝังดินในกระถางแล้วต้นจะงามเอง ความจริงคือเศษสดต้องผ่านการย่อยสลายโดยจุลินทรีย์ก่อน ระหว่างนั้นมันจะดึงไนโตรเจนในดิน เกิดความร้อน กลิ่นเหม็น และเป็นที่ล่อแมลงหวี่ แมลงวันผลไม้ แถมบางครั้งเกิดเชื้อราบนหน้าดิน เจ้าต้นไม้ในกระถางมีดินน้อย รากเลยไวต่อสิ่งเหล่านี้มากครับ

หลักง่ายๆ คือสมดุลสีเขียวกับสีน้ำตาล

วัสดุสีเขียว (ไนโตรเจนสูง): เศษผักผลไม้ กากชา กากกาแฟ
วัสดุสีน้ำตาล (คาร์บอนสูง): ใบไม้แห้ง กระดาษฉีกฝอย กล่องกระดาษไม่มีหมึกสี ขุยมะพร้าว
สูตรเริ่มต้นที่ใช้กันทั่วไป: สีน้ำตาล 2-3 ส่วน ต่อสีเขียว 1 ส่วนโดยปริมาตร
ความชื้นที่ดี: บีบแล้วชื้นเหมือนฟองน้ำที่บิดหมาดแล้ว ไม่มีน้ำหยด

5 วิธีทำปุ๋ยหมักสำหรับคนมีพื้นที่จำกัด

1. ถังหมักปุ๋ยแบบมีฝาปิดบนระเบียง

ใช้ถังพลาสติกมีฝา เจาะรูระบายอากาศด้านข้างและรูระบายน้ำด้านล่าง วางบนถาดรองบนระเบียง เหมาะกับบ้านที่มีเศษครัวทุกวันครับ ใช้เวลาหมักราว 2-3 เดือน ขึ้นกับอากาศและขนาดชิ้นเศษ ยิ่งหั่นเล็กยิ่งเร็ว

2. หมักกากกาแฟแบบแห้งก่อนใช้

กากกาแฟสดมีความชื้นสูงและขึ้นราง่าย ให้ผึ่งบนถาดให้แห้งก่อน แล้วค่อยผสมกับใบไม้แห้งหรือขุยมะพร้าวลงถังหมัก อย่าโรยหนาๆ บนหน้าดินกระถางโดยตรง เพราะจะจับตัวเป็นแผ่นและน้ำซึมยากครับ

3. เปลือกไข่บดละเอียด

ล้างให้สะอาด ตากแห้ง แล้วบดเป็นผง ให้แคลเซียมแบบปล่อยช้ามาก ไม่ได้เห็นผลภายในสัปดาห์เดียว ผสมในถังหมักหรือคลุกกับวัสดุปลูกตอนเปลี่ยนกระถางได้ครับ

4. ปุ๋ยหมักจากใบไม้แห้ง (Leaf Mold)

เก็บใบไม้แห้งใส่ถุงตาข่ายหรือถุงดำเจาะรู รดน้ำให้ชื้น ทิ้งไว้ 6-12 เดือน ได้วัสดุคล้ายดินร่วนที่ช่วยเก็บความชื้น เหมาะผสมวัสดุปลูกมากกว่าเป็นปุ๋ยเข้มข้นครับ

5. หมักด้วยไส้เดือน (Vermicomposting)

ใช้ไส้เดือนสายพันธุ์ที่ใช้ทำปุ๋ย เช่น Eisenia fetida ในกล่องมีฝา ไม่มีกลิ่นถ้าดูแลถูกวิธี เหมาะกับชาวคอนโดมาก ข้อควรระวังคืออย่าใส่เนื้อสัตว์ น้ำมัน หรือของเปรี้ยวจัดเยอะ และเก็บให้พ้นแดดจัดครับ

สิ่งที่ห้ามใส่ในถังหมักเด็ดขาด

เนื้อสัตว์ ปลา ผลิตภัณฑ์นม และน้ำมัน (เหม็นและล่อหนู แมลงสาบ)
มูลสุนัขและแมว (อาจมีเชื้อโรคและพยาธิ)
พืชที่เป็นโรค เช่น ใบที่ราดำหรือเน่า
ใบหรือกิ่งที่เคลือบสารเคมีฆ่าแมลงมาก
กระดาษมันและกระดาษหมึกสีเยอะ

สำหรับบ้านที่มีน้องหมาน้องแมว ปิดฝาถังให้แน่น และวางในจุดที่เขาเปิดไม่ได้นะครับ เพราะบางเศษอาหารเป็นพิษกับสัตว์เลี้ยง เช่น องุ่น หัวหอม

วิธีดูว่าปุ๋ยหมักพร้อมใช้แล้วหรือยัง

สัญญาณ	พร้อมใช้	ยังไม่พร้อม
สี	น้ำตาลเข้มถึงดำ	ยังเห็นเศษเป็นชิ้นชัด
กลิ่น	หอมดินป่าหลังฝนตก	เหม็นเปรี้ยวหรือเหม็นเน่า
เนื้อสัมผัส	ร่วน ซุย	เปียกแฉะ จับเป็นก้อนเหนียว
อุณหภูมิ	เย็นเท่าอุณหภูมิห้อง	ยังอุ่นหรือร้อน

วิธีใช้ปุ๋ยหมักกับไม้กระถางในบ้าน

ผสมปุ๋ยหมักไม่เกินประมาณ 20-25% ของปริมาตรวัสดุปลูก ที่เหลือเป็นวัสดุระบายน้ำดี เช่น perlite หรือหินภูเขาไฟ
ไม้ใบอย่างมอนสเตอร่า พลูด่าง ใส่เป็นชั้นบางๆ หน้ากระถางทุก 2-3 เดือนในฤดูที่ต้นเติบโต
ไม้อวบน้ำและแคคตัส ต้องการปุ๋ยน้อยและวัสดุระบายน้ำเร็ว ให้ปุ๋ยหมักแค่ส่วนน้อยมากหรือไม่ใส่เลยก็ได้
หลังใส่แล้วสังเกตต้น 1-2 สัปดาห์ ถ้าใบเหลืองหรือหน้าดินมีรา ให้ลดปริมาณลงทันที

ลองใช้นิ้วจิ้มดินดูทุกครั้งก่อนรดน้ำครับ ปุ๋ยหมักช่วยเก็บความชื้นได้มากขึ้น ถ้าใส่เยอะ ความถี่ในการรดน้ำจะต้องห่างขึ้น แห้งดีกว่าเปียกเสมอ

เริ่มจากต้นไม้ที่แข็งแรงก่อน แล้วปุ๋ยจะเวิร์กเต็มที่

ปุ๋ยหมักดีแค่ไหน ถ้าต้นไม้เริ่มต้นจากรากอ่อนแอหรือกระถางไม่ระบายน้ำ ก็ช่วยอะไรไม่ได้มาก ที่ป๊าม๊าเตรียมส่งเจ้าต้นไม้ไปให้ลูกค้า เราเลือกต้นที่รากแข็งแรง แพ็กอย่างระมัดระวัง พร้อมบอกวิธีดูแลต่อ ถ้าอยากเริ่มทำสวนคอนโดแบบ zero waste รับน้องไปปรับดินด้วยปุ๋ยหมักฝีมือตัวเองที่บ้านได้เลยครับ

คำถามที่พบบ่อย

ทำปุ๋ยหมักในคอนโดจะเหม็นไหม

ไม่เหม็นถ้าสมดุลดี เพราะกลิ่นเหม็นเกิดจากเศษสีเขียวมากเกินและความชื้นสูง ให้เติมวัสดุสีน้ำตาล เช่น กระดาษฉีกฝอยหรือใบไม้แห้ง คลุกให้อากาศเข้า และปิดฝาให้สนิท ถังหมักที่ดูแลถูกจะมีกลิ่นคล้ายดินครับ

เปลือกกล้วยใส่กระถางตรงๆ ได้ไหม

ไม่แนะนำให้ใส่สดครับ เพราะเปลือกกล้วยสดย่อยสลายช้าบนหน้าดินและล่อแมลงหวี่ ให้หั่นชิ้นเล็กแล้วหมักในถังหมักก่อนจนสลายเป็นเนื้อดิน จึงค่อยนำไปผสมวัสดุปลูก จะปลอดภัยต่อรากกว่ามาก

ปุ๋ยหมักใช้เวลานานแค่ไหนกว่าจะพร้อมใช้

ราว 2-3 เดือนสำหรับถังหมักในบ้าน ถ้าหั่นเศษเล็กและกลับกองสม่ำเสมอ ส่วน leaf mold ใช้เวลานานกว่า ราว 6-12 เดือน สังเกตจากสีน้ำตาลเข้ม ร่วนซุย กลิ่นดิน และไม่ร้อนแล้วเป็นหลักครับ

ใช้ปุ๋ยหมักกับแคคตัสได้ไหม

ได้ แต่ใช้น้อยมากครับ แคคตัสและไม้อวบน้ำชอบวัสดุปลูกโปร่งระบายน้ำเร็ว ผสมปุ๋ยหมักเพียงเล็กน้อยกับหินภูเขาไฟหรือทรายหยาบ ถ้าใส่เยอะ ดินจะเก็บน้ำนานเกินไปและรากเสี่ยงเน่า